1- Hz. Süleyman Kıssasının Önemi


Kur'an, insanlara hidayet rehberi olarak gönderilen pey­gamberlerden bir kısmının hayatlarını çeşitli tablolar halinde su­nuyor. Onlarla ilgili anlatılanlar onların bütün hayatı olmadığı gibi, biyografi türünden şeyler de değildir.

Peygamberlerin daveti hayatın varoluş amacıdır. Kur’an’ın gayesi ile onların hedefi arasında fark yoktur. Onların daveti ne idiyse Kur'an'ın daveti de onadır.

Kur'an peygamberler arasında ayrım yapmamaktadır. Çünkü hepsi de Allah (c.c.) tarafından seçilmiş ve ilahî daveti in­sanlara ulaştırmak üzere görevlendirilmiş kullardı. Hepsi de in­sanlara aynı şeyi tebliğ ettiler. Yaşayış, takva, kulluk, nimetlere şükür, Allah yolunda gayret, sıkıntılara uğrama, zorluklarla mü­cadele, zaman zaman denemeye tabi olma açısında ortak yönle­ri vardır. Hepsi de insan olmanın ötesinde üstün sıfatlara sahip­tiler. Onlar bu sıfatlarla hem davalarının hak olduğunu gösterdi­ler, hem de davet ettikleri ilahî hidayette insanlar için en mü­kemmel ve canlı örnek oldular. Onların hayatı aynı zamanda ya­ratılış gayesinin fiilen gerçekleşmiş halidir.

Onları izleyenler; 'işte Allah (c.c.) insanı, bu güzel amacı gerçekleştirmek, insan olarak bu güzellikleri sergilemek üzere yarattı' der. Onların seçiliş amaçlarından biri de budur, insanlar önlerinde peygamberler gibi üstün örnekler bularak görevlerini bilirler. Onları takip ederek doğruya ulaşırlar.

Kur'an, onların kıssalarının anlatılmasını şöyle açıklıyor:

"Andolsun, onların kıssalarında temiz akıl sahipleri için ibretler vardır. (Bu Kur'an) düzüp uydurulacak bir söz değildir. Ancak kendilerinden öncekilerin doğrulayıcısı, her şeyin 'çeşitli biçimlerde açıklaması' ve iman edecek bir topluluk için bir hi­dâyet ve rahmettir." [3]

Temiz akıl sahipleri enbiyanın (peygamberlerin) Kur'an'da anlatılan kıssalardan ibretler alır. Bu kıssaların Kur'an'da boşu boşuna anlatılmadığını düşünür. Bir insan tara­fından uydurulmayan, Allah'ın sözü olan Kur'an, Hz. Muhammed (s.a.v.)den önce yaşamış; ama çevrelerindeki insanları aynı şeye davet etmiş, benzer sıkıntılarla karşılaşmış, benzer düşman­larla mücadele etmiş temiz insanlardan bahsediyor. Onların des­tansı hayatlarından sahneler getiriyor gözler önüne.

Kur'an, insanları somut hedeflere, yaratılış gayesine ve fıt­rata çağırıyor. Peygamber kıssaları bunun gerçekleşmiş şeklidir.

Bu kıssalar, Kur'an'ın hedefinin hayali, onun davetinin boş bir çağrı olmadığını gösterir. Çünkü onların yaptıkları ile Kur'an'ın daveti temelde birdir. Bu da, insanları kullara ve eşya­ya kulluktan kurtarıp alemlerin Rabbi Allah'a kulluğa davettir.

Kur'an, davasına enbiya ile delil getiriyor. Hz. Muhammed'i (s.a.v.) ve O'nun en zor şartlardaki tebliğ faaliyetlerini pey­gamber kıssaları ile destekliyor. Onların hayatlarında görülen bütün farklı sahneleri anlatıyor. Onların Allah'a bağlılıklarını Allah yolundaki sebatlarını, sabırlarını, tahammüllerini, azimle­rini, dayanıklı oluşlarını sıralıyor. Düşmanlarından örnekler ve­riyor. Düşmanlarının inatçılığını, hilelerini, ilahî davete karşı tu­tumlarını, azgınlık ve kibirlerini anlatıyor.

Onları başta Hz. Muhammed olmak üzere, mü'minlere örnek getiriyor. Bir taraftan da Îslâmın daveti karşısında direnen inatçı müşriklere; önceden yaşamış, kendilerini güçlü zanneden azgın müşrikleri örnek gösterip onları uyarıyor. Hakkın her ze­min ve şartta galip geldiğini, Allah'ın peygamberiyle mücadele etmenin anlamsız olduğunu bildiriyor.

Böylece Peygamber ve O'na inanan mü'minler, Kur'an'ın bu haberiyle teselli oluyorlar, seviriyorlar ve destek buluyorlar. Çektikleri sıkıntıların, acıların ve mahrumiyetlerin önemsiz ol­duğunu anlıyorlar. Kıssalarda anlatılan güzel insanlarla ve onla­rın davalarıyla beraber olmanın sevincini yaşıyorlar. Üzerinde bulundukları yolun doğru olduğundan bir kez daha emin olu­yorlar. Kendilerini ortadan kaldırmak veya üzerinde bulunduk­ları yoldan döndürmek isteyen müşriklere karşı biraz daha cesa­retli, biraz daha güçlü olmanın moralini yakalıyorlar.

Mü'minler peygamberlerin hayatında Allah'a teslim olma­nın, bağlılığın ve aşkın, O'nun uğrunda çaba harcamanın ve fe­dakârlığın nasıl olacağını görürler. Bütün bir ömrü yaratılış ga­yesine uygun olarak geçirmenin canlı örneğini yakalarlar. Kişili­ğini vahyin ölçüleriyle kuran, kendisine verilenlerden razı olan tipleri görürler. Allah'ın huzurunda kulun takınabileceği en üs­tün edep örneğini onlarda bulurlar.

Doğruluğun, dürüstlüğün, samimiyetin, temizliğin, şük­rün, takvanın, sabrın, teslimiyetin, tevazünün, vakarın, cömert­liğin, azmin, iyi ahlâkın en güzel sembolü onlardı.

Bütün peygamberlerde en üstün ahlâk ve kişilik örnekleri vardır. Ancak bazı peygamberlerin kimi özellikleri, diğerlerine göre biraz daha fazla öne çıkmaktadır.

Söz gelişi, bütün peygamberler Allah (c.c.) yolunda, davet­lerini yaparken karşılaştıkları zorluklara karşı sabırlı idiler. Ama Eyyûb'un (a.s.) uğradığı amansız hastalığa karşı sabretmesi biraz daha fazla dikkat çekmektedir. Kur'an, Hz. Eyyûb'un bu tavrın­dan övgüyle söz etmektedir.

Bütün peygamberler cömerttir. Ancak Kur'an, Hz. İbra­him'in cömertliğini biraz daha ön plana çıkartıp övmektedir.

Bütün peygamberler günahsız olmalarına rağmen sürekli Allah'a sığınırlar, O'na tevbe ederlerdi. Ama Kur'an Hz. Adem'in Cennetteki hatasından dolayı yaptığı tevbeyi övmekte ve tevbe-sinin kabul edildiğini bildirmektedir.

Allah'ın bütün peygamberleri adil idiler. Verdikleri karar­lar isabetli, adalet ölçülerine uygundu. Bütün Peygamberler ilim sahibi idi. Hepsi de Allah'tan vahy yoluyla insanların sahip ola­madığı ilmi almışlardı. Ancak Kur'an Hz. Davud ile oğlu Hz. Sü­leyman'ın ilimlerini ve hükmetmedeki adaletli kararlarını öv­mektedir.

Son peygamber Hz. Muhammed (s.a.v.) ise peygamberlere ait özelliklerin pek çoğuna sahipti.

Allah'ın seçkin kulları nebiler ve onların ibret verici ör­nek hayatları.... Kur'an, onları anıyor ve mü'minlerin de anma­larını, daha doğrusu onların her halinden ibret almalarını emre­diyor. Çünkü onlarda insanlık için en güzel numuneler vardır.

İşte onlardan bir örnek:

Hz. Süleyman. (Allah'ın saiat ve selâmı üzerine olsun.

Nebiler kafilesinin eşsiz bir mensubu.

Peygamberler zincirinin benzersiz bir halkası.

İlim, adalet, mal, hüküm ve idarecilik yönünden ibretli bir örnek. Kur’an’ın övgüyle söz ettiği güzel bir kul:

Hz. Süley­man.

Peygamberler içerisinde seçkin bir yeri olan, mal ve salta­natla denenen, şükreden bir kul.

Dünyada sahip olunan varlığın nasıl değerlendirilmesi gerektiğini gösteren mükemmel bir in­san.

Emanetin değerini bilen ve gereğini hakkıyla yerine getiren bir bilinç.

Kendisine emanet edilen dünyalıklarla ve çok güçlü hü­kümdarlık ile şımarmayan, istikbara (kibirlenmeye) yeltenmeyen, Rabbine hakkıyla teslim olan bir anlayış. İdareciliğin, hü­küm vermenin, adaleti yerine getirmenin metodunu ortaya ko­yan adil bir yönetici. Allah (c.c.) adına hükmetmenin, her şeyi O'nun rızası uğruna yapmanın, mal ve mülk ile O'nun hoşnut­luğunu kazanmanın üstün yolcusu.

Elindeki mal ve saltanatla kibirlenip, Rabbinin emirlerine karşı gelenlerin, ya da haksız yere tuğyan edip Rablık taslayanların aksine; hiç kimsenin ulaşamayacağı saltanata ve nimetlere ulaşmasına rağmen, Rabbine gereği gibi boyun eğen, O'nun Rabliği karşısında tevazu gösteren ve elinden geldiği kadar şükretmeye çalışan Hz. Süleyman.

Kendisine kuşların dilini bile anlama kabiliyeti, emrine hiç bir gözün görmediği ordular, rüzgâr, şeytanlar ve cinler ve­rildiği halde asla gurura kapılmayan; mülk ve saltanatıyla azan, tuğyan eden, Rabbine kafa tutmaya kalkan firavun ve nemrutla­rın aksine, nimetin kimden geldiğini bilen bir kul: Hz. Süley­man...

O büyük peygamber insanlara hem yönetim ve hükümde­ki adaleti, hem nimetlere şükretmeyi, hem de Rabbe nasıl kul­luk yapılacağını öğreten bir insandır.

Kur'an, daha çok O'nun bu özelliklerinden bahseder, O'nun davetinden, nasıl peygamberlik yaptığından fazla söz et­mez. Belli ki O peygamberlik görevini diğer nebiler gibi mükem­mel bir şekilde yapmıştır.

Hz. Süleyman kıssasında, insana emanet olarak verilen mülk ve saltanatın durumu ile, mü'min bir insanın bu emanet­ler karşısındaki olgun tavrı ibretli tablolarla insanlığın önüne konulmaktadır.

Kur'an ayrıca bu örnekle Hz. Süleyman hakkında düşü­nülen bütün yanlış görüşleri reddetmektedir. Başta yahudiler ol­mak üzere bir çok insan grubu O'nun hakkında olumsuz görüş taşımaktadırlar. Hatta O'na sihirbaz demekteler", mülk ve salta­natını sihir yoluyla elde ettiğini düşünmektedirler.

Kimileri de ona kral (sultan) demektedirler. Halbuki o, bütün zenginliğine, hükmünün genişliğine ve yönetim yetkisine rağmen bilinen anlamda bir kral değildi. Biz, bu çalışmamız bo­yunca ona asla sultan veya kral demeyeceğiz, onu hep bir pey­gamber olarak tanıtmaya çalışacağız.

Hz. Süleyman kıssası özellikle zenginler ve yöneticiler için ve bu imkanları kullanarak şımaranlar için derin uyarılar içermektedir.

Önce Hz. Süleyman'dan bahseden Kur'an ayetlerini nüzul sırasına göre verip, sonra da onu ve özelliklerini Kur'an ışığında sıralamaya ve onun örnek hayatından dersler ve ibretler çıkar­maya çaba göstereceğiz.

Bütün peygamber kıssalarında olduğu gibi Hz. Süleyman kıssası önce mü'minler için sonra da bütün insanlar için bir ib­ret levhasıdır. Bu levhada bizi ilgilendiren, bize faydalı olan, Tev­hidi anlayışımızı güçlendiren, Allah'a kulluğumuzu artıran dina­mikleri görmeye, almaya ve sunmaya çalışacağız. Mü'minler, nebilerin kıssalarıyla hemhal olurlar ve onların taşıdığı mesajı sü­rekli kuşanırlar.

Çünkü enbiya Hakikat'in hem şahitleridir hem de sözcü­sü dürl “111er.[4]



2- Hz. Süleyman'dan Bahseden Kur'an Âyetleri


Kur'an, yedi değişik sûrede onaltı yerde isim olarak Hz. Süleyman'dan bahsetmektedir. Bu âyetlerden ikisi O'nu pey­gamberlerin arasında saymakta, bir âyette Harût ve Marût ola­yıyla ilgili olarak ismi anılmaktadır. [5]

Şöyle ki:



Sâd: 38/30-34



30- "Biz Davud'a Süleyman'ı armağan ettik (Süleyman) ne güzel kuldu! O, (Allah'a) çok döner (sesle çok tesbîh eder)di.

31- Akşam üstü kendisine safin (görkemli) hızlı koşan (saf kan Arab) atlan gösterilmişti.

32- "Ben, dedi, mal sevgisini, Rabb'imi anmaktan (ötürü) tercih ettim." Nihayet bu atlar perdenin arkasına gizlendi.

33- "Onları bana getirin" (dedi), bacaklarını ve boyunları­nı okşamağa başladı.

34- Andolsun Süleyman'ı denedik: Tahtının üstüne bir ce­set bıraktık, sonra (bize) yöneldi." [6]



Neml: 27/15-44



15- Andolsun biz, Davud'a ve Süleyman'a bir ilim verdik de onlar: "Bizi inanan kullarından bir çoğuna üstün kılan Allah'a hamdolsun." dediler.

16- Süleyman, Davud'a mirasçı oldu (Davud'un peygam­berliği, ilmi ve hükmü Süleyman'a kaldı). Dedi ki: "Ey insanlar, bize kuşların dili öğretildi. Ve bize her şeyden (bolca) bir pay ve­rildi. İşte bu, açık bir lütûftur."

17- Süleyraan'ın cinlerden, insanlardan ve kuşlardan ordu­ları toplandı, hepsi bir arada düzenli olarak sevk ediliyordu.

18- Kannca vadisine geldikleri zaman bir karınca: "Ey ka­rıncalar dedi, yuvalarınıza girin ki Süleyman ve orduları, farkın­da olmadan sizi ezmesinler."

19- (Süleyman) Onun sözüne gülümseyerek dedi: " Rabb'im, bana ve anama, babama lütfettiğin nimete şükretmemi, senin beğeneceğin faydalı bir iş yapmamı gönlüme ilham eyle ve rahmetinle beni iyi kullarının arasına sok."

20- Kuşlan teftiş etti, (içlerinde hüdhüdü bulamadı) dedi ki: "Neden hüdhüdü göremiyorum, yoksa kayıplardan mı ol­du?"

21- "Ona çetin bir azap edeceğim, ya da onu keseceğim. Yahut bana (mazeretini bildiren) açık bir delil getirecek/'

22- Çok geçmeden (hüdhüd) geldi: "Ben, dedi, senin gör­mediğin bir şey gördüm ve Sebe'dan sana gerçek bir haber gelir­dim.

23- "Ben onlara hükümdarlık eden bir kadın buldum, kendisine (kralların muhtaç olduğu) her şey verilmiş ve onun büyük bir tahtı var."

24- "Onun ve kavminin, Allah'ı bırakıp güneşe secde ettik­lerini gördüm. Şeytan, onlara işlerini süslemiş de onları doğru yoldan çevirmiş, bu yüzden yola gelemiyorlar."

25- "Göklerde ve yerde gizleneni açığa çıkaran, gizledikle­rini ve açığa vurduklarını bilen Allah'a secde etmeleri gerekmez miydi?"

26- "Allah ki O'ndan başka Tanrı yoktur, büyük Arş'ın sa­hibidir."

27- (Süleyman): "Bakalım, dedi, doğru mu söyledin, yoksa yalancılardan mısın?"

28- "Bu mektubumu götür, onlara at, sonra onlardan biraz öteye çekil de bak, neye başvuruyorlar (ne yapacaklar)."

29- (Hüdhüd mektubu götürüp attıktan sonra Sebe' meli­kesi) danışmanlarına dedi ki: "Ey ileri gelenler, bana çok önem­li bir mektup bırakıldı."

30- "O Süleyman'dan (geliyor), Rahman ve Rahîm olan Al­lah'ın adıyla (başlamakta)dır."

31- "Bana karşı büyüklük taslamayın ve bana teslim (veya müslüman) olarak gelin (diye yazıyor)."

32- "Ey ileri gelenler, dedi, bu işimde bana bir fikir verin, (bilirsiniz ki) ben siz olmadıkça hiçbir işi (kendi başıma) kesip atmam."

33- Dediler ki: "Biz kuvvetliyiz, yaman savaşçılarız, ama emir senindir. Bak (düşün), ne buyurursan öyle yaparız."

34- Dedi ki: "Gerçekten hükümdarlar, bir ülkeye girdikle­ri zaman, orasını bozguna uğratırlar ve halkından onur sahibi olanları hor ve aşağılık kılarlar; işte onlar, böyle yaparlar."

35- "Ben onlara bir hediye göndereyim de, bir bakayım neyle dönerler."

36- (Elçi hediyelerle) Süleyman'a geldiği zaman: "Sizler bana mal ile yardımda mı bulunmak istiyorsunuz? Allah'ın bana vermekte olduğu, size verdiğinden daha hayırlıdır; hayır, siz, he­diyeleriniz ile sevinip övünebilirsiniz" dedi.

37- "Sen onlara dön, biz onlara öyle ordularla geliriz ki, onlar için karşı koymak mümkün değil ve biz onları ordan horlanmış-aşağılanmış ve küçük düşürülmüş olarak sürüp çıkarı­rız."

38- (Elçinin gitmesinden sonra Süleyman:) "Ey önde gelenler, onlar bana teslim olmuş (müslüman)lar olarak gelmeden önce, sizden kim onun tahtını bana getirebilir?" dedi.

39- Cinlerden ifrit: "Sen daha makamından kalkmadan önce, ben onu sana getirebilirim, ben gerçekten buna karşı ke­sin olarak güvenilir bir güce sahibim." dedi.

40- Kendi yanında kitaptan ilmi olan biri, dedi ki: "Ben, (gözünü açıp kapamadan) onu sana getirebilirim." Derken (Sü­leyman) onu kendi yanında durur vaziyette görünce dedi ki: "Bu Rabbimin fazlmdandır, O'na şükredecek miyim, yoksa nankör­lük edecek miyim diye beni denemekte olduğu için (bu olağa­nüstü olay gerçekleşti) Kim şükrederse, artık o kendisi için şük-retmiştir, kim de nankörlük ederse, gerçekten benim Rabbim Caniy (her şeye ve herkese karşı ihtiyacı olmayan)dır, Kerim olandır.

41- Dedi ki: "Onun tahtım değişikliğe uğratın, bir bakalım doğru olanı bulabilecek mi, yoksa bulmayanlardan mı olacak?

42- Böylece (melike-kraliçe) geldiği zaman ona: "Senin tahtın böyle mi?" denildi. Dedi ki: "Tıpkı kendisi. Bize ondan önce ilim verilmişti ve biz müslüman olmuştuk."

43- Allah'tan başka tapmakta olduğu şeyler onu (müslü­man olmaktan) alıkoymuştu. Gerçekte o, küfre sapan bir kavim­dendi.

44- Ona: "Köşke gir" denildi. Onu görünce derin bir su sandı ve (eteğini çekerek) ayaklarım açtı. (Süleyman:) Dedi ki: "Gerçekte bu, saydam camdan olma düzeltilmiş bir köşk zemi­nidir." Dedi ki: "Rabbim, gerçekten ben kendime zulmettim; (ar­tık) ben Süleyman'la birlikte alemlerin Rabbi olan Allah'a teslim oldum."[7]



En’am: 6/84



84- "Ve ona İshak'ı ve Yakub'u armağan ettik, hepsim hi­dayete eriştirdik; bundan önce de Nuh'u ve onun soyundan Da­vud'u, Süleyman'ı, Eyyûb!u »Yusuf'u , Musa'yı ve Harun'u hida­yete ulaştırdık. Biz iyilik yapanları işte böyle ödüllendiririz."[8]



Sebe': 34/12-14



12- "Süleyman için de, sabah gidişi bir ay, akşam dönüşü bir ay (mesafe) olan rüzgâra (boyun eğdirdik); erimiş bakır ma­denini ona sel gibi akıttık. Onun eli altında Rabbmin izniyle iş görmekte olan bir kısım cinler de vardı. Onlardan kim bizim emrimizden çıkıp sapacak olsa, ona çılgın ateşin azabından tat­tırdık."

13- "Ona dilediği şekilde kaleler, heykeller, havuz büyük­lüğünde çanaklar ve yerinden sökülmeyen kazanlar yaparlardı. 'Ey Davud ailesi, şükrederek çalışın.' Kullarımdan şükretmekte olanlar azdır."

14- "Böylece onun (Süleyman'ın) ölümüne karar verdiği­miz zaman, ölümünü, onlara asasını yemekte olan bir ağaç kur­dundan başkası haber veren olmadı. Artık o, yere yıkıhp-düşün-ce, açıkça ortaya çıktı ki, şayet cinler ğaybı bilmiş olsalardı böy­lesine aşağılatıcı bir azab için de kalıp yaşamazlardı."[9]



Enbiya: 21/78-82



78- "Davud ve Süleyman da; hani kavmin hayvanlarının içine girip-yayıldığı ekin-tarlaları konusunda hüküm yürütüyor­lardı. Biz onların hükmüne şahidler idik."

79- "Biz bunun (hükmü) Süleymana kavrattık, her birine de hüküm ve ilim verdik. Davud ile birlikte tesbih etsinler diye, dağlara ve kuşlara boyun eğdirdik. (Bunları) yapanlar biz idik."

80- "Ve sizin için ona, zorlu-savaşınızda sizi korusun diye, (madeni) gıyim-sanatını' öğrettik. Buna rağmen siz şükredenler misiniz?"

81- "Süleyman için de, fırtına biçiminde esen rüzgâra (bo­yun eğdirdik) ki, kendi emriyle, içinde bereketler kıldığımız ye­re akıp giderdi. Biz her şeyi bilenleriz."

82- "Onun için denizde dalgıçlık yapan bundan başka iş(ler) de gören şeytanlardan kimseleri de (emrine verdik). Biz onların koruyucuları idik."[10]



Nisa: 4/163



163- "Nuh'a ve ondan sonraki peygamberlere vahyettiğimiz gibi, sana da vahyettik. İbrahim'e, İsmail'e, İshak'a, Yakub'a, Torunlarına, İsa'ya, Eyyûb'a Yunus'a, Harun'a, ve Süleyman'a da vahy ettik. Davud'a da Zebur'u verdik."[11]



3- Hz. Süleyman Kıssasının Yer Aldığı Kur'an’i Ortam


Yukarıda geçtiği gibi Kur'an kıssaları, Kur'an'ın genel amaçlan doğrultusunda anlatılır. Bir kaç kıssa hariç diğerleri tek bir sûrede bağımsız olarak tek başına gelmezler. Sûrenin akışı içerisinde yeri geldiği zaman anlatılır; örnekler verilir, hatırlatma yapılır, hükümler bildirilir ve insanlar ibret almaya çağrılır.

Bütün Kur'an kıssalarının bu bağlamda kendilerinden ön­ceki ve sonraki konularla tutarlı ve anlamlı bağlantıları vardır. Kıssa çoğu zaman konuyu açıklığa kavuşturur, sûrede anlatılan gerçeklerin ve bildirilerin hikmetlerin canlı tanığı halinde sunu­lur. Ya da kıssa anlatılırken Kur'an'ın hedefleri de gerçekleşir.

Hz. Süleyman kıssasında da aynı şeyi görmekteyiz.

Hz. Süleyman'a verilenler, bir anlamda Allah'ın gücünün ve kudretinin işareti, Hz. Süleyman'ın peygamberliğinin delilidir. O'nun teslimiyeti, itaati, nimetlerine şükrü, elindeki yöneticiliğe rağmen şımarmayıp Allah'a boyun eğişi ve nimet sahibini bilmesi, Allah'ın kullarından istediği tutumdur. O'na verilen ilim, bu ilimle Rabbini ve O'nun yüceliğini takdir etmesi, bu ilimle hük­medip adaletle iş görmesi, insanları hak ölçüleri içerisinde sevk ve idare etmesi Allah'ın kullarından istediği bir şeydir.

Hz. Süleyman'daki sorumluluk duygusu, Ahiret korkusu, bütün nimetlerin deneme sebebiyle verildiğini idrak etmesi, ki­şiye düşenin elindeki imkanlarla Allah'a hakkıyla şükretmek ol­duğunu bilmesi İslâmın insanlara getirdiği ölçülerdir.

Hz. Süleyman kıssasının yer aldığı sûrelerde benzer konu­lar bulunmaktadır ve bu kıssa konulara canlılık vermekte, kalp­leri ısındırmakta ve düşünen beyinleri harekete geçirmektir.

Bu kıssa ile beraber insan; yeniden tarihin o ibret verici sahnesinin karşısında pasif bir seyirci olmaktan çıkmakta; kalp­leri ürperten bu tablodan yola çıkarak teslimiyetini, şükrünü, bağlılığım ve hedefe doğru gidişteki cesaretini artırmaktadır.

Kur'an, kıssaları canlı, haraketli, aktif ve uyarıcı bir tarz­da sunmaktadır. Onun kıssaları tarihte olmuş bitmiş hikayeler gibi değildir. Belki olaylar peygamberlerin hayatında olmuştur ama, onların arka planındaki ibretler, dersler hükümler ve ima­nı artırıcı mesajlar sürekli diri kalmaktadır. Kıssalar sürekli bir şekilde kişiyi Rabbi ile, Rabbînin azameti, kibriyâsı, mükâfat ve cezası ile, nimetlerinin büyüklüğü ve bu nimetlere teşekkür ah­lâkı ile yüzyüze getirmektedir. İnsanı fıtratı ile tanıştırmakta, iyi­nin ve kötünün canlı tablolarını sunmaktadır. Teslim olan ruh­larla, isyan eden ruhların durumunu gündeme getirmekte, böy­lece insanları uyanık olmaya, gördüklerinin, duyduklarının ge­reğini yapmaya davet etmektedir.

Kur'an kıssaları adeta yürüyen, devam eden tarih sahne­leri, kul ile Allah arasındaki fıtri ilişkinin seyir defteridirler.

İnsan bu canlı tabloda kendini bulur, hayatın yaratılış gerçeğini bulur, itaatin yüceliğini, isyanın seviyesizliğini; Musa tipi­nin güzelliğini, firavun tipinin çirkinliğini; Allah'tan gelene razı olanların hoş tavırları ile, yeryüzünde bozgunculuğa kalkışanla­rın şirretliklerini bulur, insan onlarda saadetin ve şekâvetin (bedbahtlığın) açık gerçekleşmiş halini görür.

Hz. Süleyman kıssası nüzul sırasına göre ilk defa Sâd Sû­resinde yer almaktadır.

Sâd Sûresi, Mekke'de nazil olan sûrelerdendir ve söze Hz. Muhammed'e vahy indirilmesiyle ve insanların Ahirette hesaba çekileceklerini haber vererek başlıyor. Hz. Muhammed'in pey­gamberliğini hayretle karşılayanlara gerekli cevabı veriyor.

Kur'an, onlara;

"Yoksa, Aziz ve Vehhab olan Rabbinin rah­met hazineleri onların yanında mıdır? Yahut göklerin, yerin ve ikisi arasında bulunanların hükümranlığı onların elinde midir? Öyleyse sebeplere yapışsınlar da (göğe) yükselsinler bakalım."[12] uyarısıyla karşılık verip, daha önceden yaşamış inkarcı topluluk­lardan örnekler getiriyor.

Allah (c.c.) rahmet kapısını dilediği kullarına açar. Buna hiç kimse engel olamaz, insanlardan elçileri O seçer. Hiç kimse ken­diliğinden O'nun adına peygamberlik iddia edemez. Hiç kimse de yerde ilâhlığa teşebbüs edemez, yerde ve gökte hükümranlık hakkı ileri süremez. O, kullarından dilediğine rahmetini, uygun gördüğüne nimetlerini hadsiz hesapsız verir. Dilediğini kendi katındaki üstün makamlar için seçer.

Bu bağlamda Hz. Davud (a.s.) ve O'nun oğlu Hz. Süley­man'ın (a.s.) kıssaları anlatılmakla, bu iki yüce peygambere veri­len sayısız nimetler, geniş mülk ve yöneticilik, dağların, kuşla­rın, cinlerin, şeytanların ve rüzgârın onların emrine verilmesi açıklanmaktadır. Onların bu nimetler karşısındaki şükür ve tes­limiyet tavrından övgüyle söz edilmektedir.

Bununla beraber Kur'an, her ikisinin de birer insan ol­duklarını, beşerî zaafları olabileceğini, bu eksikliklerin Rableri tarafindan tamamlandığın, tevbelerini kabul ettiğini ve Allah'a giden yolda sabır ve tahammül verdiğini anlatır.

Böylece Kur'an Hz. Peygamber'e ve mü'minlere, inkâr eden­lere karşı sabırlı olmayı tavsiye ediyor. Her iki peygamberin kıssa­larına bakarak Allah'ın bağışına ümit bağlamalarını öğütlüyor. [13]

Kur'an, yine bu sûrede hem Süleyman'ın (a.s.) hem de ba­bası Davud'un (a.s.) imtihana tabi tutulduklarını belirtiyor. Öy­leyse başta müslümanlar olmak üzere diğer insanlar da çeşitli ni­metler ve sebeplerle denenirler. İnsanlara düşen bu denemeleri her iki peygamber gibi sabırla karşılayıp denemeyi kazanmaktır.

Bu gibi denemelerin Allah'tan geldiğini bilip sabreden sonra da denemeyi başarıyla tamamlayan mü'min kullara Allah (c.c.) tıpkı denemelerden geçmiş peygamberlere verdiği karşılığın bir benzerini verecektir. [14]

Sâd Sûresinde Hz. Süleyman kıssası bitince Hz. Eyyûb'un (a.s.) zorluk ve bedensel azap karşısındaki yüce sabrı övülmekte, arkasından da diğer peygamberlerden, onların üstün kişilikle­rinden, Allah'a bağlılıklarından örnekler verilmektedir.

Hz. Süleyman kıssası en uzun olarak Neml Sûresinde yer almaktadır. Neml Sûresi Mekke'de nazil olmuştur ve diğer Mekkî sûrelerin konulan bu sûrede de görülür.

Bilindiği gibi Mekkî sûrelerde iman ve mü'mine yakışan davranışlara ait konular daha ağırlıklıdır.

Sûrede yer alan kıssalar giriş kısmıyla son kısımdaki ko­nuların tasvir edilmesine yardımcı olurlar. Allah'ın insanlar ve toplumlar için koyduğu yasalar gündeme getirilir. İlâhî davetin metodlarına işaret edilir. Mekke'deki müşriklerin tutumlarıyla önceden geçen toplulukların tavırları arasında kıyaslama yapılır.

Neml Sûresi de diğer Mekkî sûreler gibi Allah'a hakkıyla inanmaktan, yalnız O'na ibadet etmekten, Ahiret ve oradaki se­vap ve cezadan, vahye inanmaktan, ğaybın yalnızca Allah'a ait olduğundan, Allah'ın hem yaratıcı hem de rızık verici olduğun­dan bahsediyor.

Böylece insanları Allah'ın verdiği nimetlere şükretmeye teşvik ediyor. Her şeyin Allah'ın elinde olduğuna, O'nun her şe­yi değiştirme gücünü elinde bulundurduğuna iman etmeye da­vet ediyor.

Yine bu sûrede Allah'ın âyetlerim inkâr eden yalancılar ile, peygamberlerin davetine uyarak mü'min olan ve bu imanın ge­reğini yapanlara dikkat çekiyor.

Neml Sûresi girişten hemen sonra Hz. Musa kıssasının bir bölümünü anlatıp, firavun ve benzerlerinin Allah'ın âyetlerini bile bile yalanlamalarına işaret ediyor.

Bu bölümün hemen arkasından da Hz. Davud'a ve Hz. Süleyman'a ihsan edilen nimetler anlatılıyor. Hz. Süleyman'ın hüdhüd kuşuyla, Sebe' kraliçesiyle olan hikâyesi söz konusu ediliyor. Her iki peygamberin güzel davranışlarına, teslimiyetle­rine ve şükür tavırlarına dikkat çekiliyor. Bununla birlikte İslâmın davet metoduna da işaret ediliyor.

Süleyman kıssası, Hz. Süleyman'a verilen her şeyin Allah tarafından ihsan edildiğini vurguluyor. Çünkü her şeyin mülkü O'nundur. Süleymanm bilgisi de, elindeki geniş mülk te Allah'ın O'na bir bağışıdır. [15]

Sûre bundan sonra Hz. Salih'ten ve Semûd kavminin O'nun davetine karşı tavrından, Lût (a.s.) ve kıssasından söz açı­yor. Sonra

“De ki: Allah'a hamd olsun, O'nun beğenip seçtiği kullara da selâm olsun. Allah mı daha hayırlıdır yoksa onlarm ortak koştukları ilâhlar mı? [16] sorusuyla insanları düşünmeye da­vet ediyor.

Neml Sûresi ağırlıklı olarak 'ilim'den bahseder. Bu ilim, Allah'a ait gizli açık veya ğayb bilgisidir. Bu ilim, evrenle ilgili olarak açıklanan âyetlerdir. Bu ilim, bütün peygamberlere bildi­rilen vahy, Hz. Davud'a öğretilen Allah'ı tesbih etme, demiri yu­muşatma ilmi, Hz. Süleyman'a bildirilen kuş mantığı ilmidir.

Bu nedenle sûre, 'Kur'an'ın Alim (bilen) ve Hakim olan Allah'tan geldiğini bildirerek başlıyor. Kıssaların bitiminde ise 'yerde ve gökte olan ğaybın Allah'a ait olduğu, insanların Ahiretle ilgili bilgilerinin yetersiz olduğu' haber veriliyor.[17]

Allah'ın, göğüslerde gizlenen her şeyi veya kalplerden dı­şarı çıkan her şeyi bildiği vurgulanıp insanlar uyarılıyor.

Sûre şu anlamlı ifade ile sona eriyor:

"Ve de ki: 'Allah'a hamdolsun, O size âyetlerim göstere­cek, siz de onları bilip tanıyacaksınız.' Senin Rabbin yapmakta olduklarınızdan gafil değildir." [18]

Süleyman (a.s.) kıssasında sık sık ilme, bilgiye işaret edil­diğini görmekteyiz. Hz. Davud'a ve oğlu Süleyman'a, hiç kimse­ye verilmeyen bir ilim verildi. Onlar bu ilimle Allah'ın kulların­dan pek çoğundan üstün kılınmıştır.[19]

Hz. Süleyman'a Sebe' kraliçesinden haber getiren hüdhüd kuşu, şeytanın onları 'her şeyi bilen Allah'a secde etmemeleri için kandırdığını' söylemektedir. [20]

Yine kraliçenin tahtını Hz. Süleyman'ın yanında bulunan ve kendisine ilim verilmiş bir kişinin çok uzak yerlerden kısa sü­rede getirmesinin söz konusu edilmesi anlamlıdır. Bu da bu sû­rede ilme ve onun sonuçlarına özellikle dikkat çekildiğini gös­termektedir.

Neml Sûresi, Hz. Muhammed'in en büyük mucizesinin Kur'an olduğunu bir kez daha gözler önüne seriyor. Kıyamet gü­nünün apaçık delillerini sıralıyor. Peygamber kıssalarından ör­nekler getirerek inananların mutlu sonlarıyla, inkarcıların acı akibetlerıni bildiriyor.

Hz. Davud ile Hz. Süleyman'a peygamberlik ile geniş ni­metleri anıyor. Özellikle onların kendilerine verilen bu mülk ve yönetim yetkisini, Allah'a davet yolunda kullandıklarını överek anlatıyor. Hz. Süleyman'ın bu güzel davetinin sonucu olarak Sebe kraliçesinin nasıl müslüman olduğu söz konusu ediliyor. [21]

Hz. Süleyman ve Hz. Davud'tan kısaca söz eden Sebe' Sû­resi, yine ağırlıklı olarak akide konularına yer vermektedir. Tevhid inancı, öldükten sonra dirilmeye iman, Allah'tan gelen vah­yi kabul etme gibi konular Sebe' sûresinde genişçe yer alıyor. Buna bağlı olarak insanların inançla ilgili yanlış düşünceleri dü­zeltilmeye çalışılıyor, insanlara dünyalıkların veya evlatların de­ğil, Allah'ın lütfûnun ve rızasının fayda vereceği ilave ediliyor.

Sebe' Sûresinin içeriğini teşkil eden konular, bazı olaylar­dan örnekler getirilerek destekleniyor. Böylece konular daha canlı bir kimlik kazanıyor. Bunlar, Allah'ın insanlara vadettigi mükâfat ve cezayı doğrulayan yaşanmış deliller olarak ortaya ko­nuluyor. Akide konuları Kur'an'ın bütün sûrelerinde genel ola­rak ele alınmakla birlikte; Sebe' Sûresinde geniş olarak yer almış, insanların akılları ve kalpleri etkileyici metod ve örneklerle uyandırılmaya çalışılmıştır.

Sebe' Sûresi, uçsuz bucaksız gökleri, korkunç ve bilinmez ğayb alemini, insanın tüylerini ürperten ve ruhları etkileyen mahşer manzarasını ve duygulan harekete geçirici tarihî olaylar­dan bir kısmını dile getiriyor. Gören gözlerin, idrak eden kalple­rin, düşünen akılların önüne canlı, açık ve somut örnekler halin­de koyuyor. Bütün bunların amacı kişinin ruhunu harekete ge­çirmek, onu düştüğü gaflet uykusundan uyandırmak, bunalımlı ve verimsiz hayatını, aydınlık ve feyizli hale getirmektedir. [22]

İnsana düşen öncelikli olarak Rabbini bilmesi, O'na hamdetmesi ve O'nun karşılıksız olarak verdiği nimetlere şükretmesidir. Çünkü yerde ve gökte ne varsa, dünyada ve Ahiretle en yü­ce hamde layık olan, yerlerin ve göklerin yaratıcısı ve sahibi olan Allah'a hamdetmektedir. Kimilerinin ilâh sandığı şeylerin insan­lara bir faydası yoktur, onlar hamdedilmeye layık değillerdir.

Allah'ın ilmi geniştir, her şeyi bilmektedir. Öyleyse insa­nın Allah'tan gizleyebileceği bir şey yoktur. Her şeyi bilen Allah (c.c.), nimet verdiği kullarından; kim kendisini tanır ve şükreder­se ona mükafat verecek, kim de O'nu tanımaz ve nimetlere nan­körlük yaparsa ona da ceza verecektir. O'nun peygamberi ile in­dirdiği kitap haktır ve bütün bunların tanığıdır. Bu kitabın hak olduğunu idrak eden İlmi sahiplerinin görüşleri de isabetlidir.

Sûre bundan sonra Hz. Davud'a ve Hz. Süleyman'a veri­len bazı nimetleri söz konusu ediyor. Bir çok tabiat kuvvetinin her iki peygamberin emrine verilmesine rağmen, onlar kibirle­nip taşkınlık göstermemişler, Allah'ı razı edecek şekilde şükretmişlerdi.

Allah (c.c.) onlara verilen nimetlerden bir kısmını sayıp:

“Ey Davud ailesi, şükrederek çalışın”. [23] buyurarak, adeta bütün insanlara aynı minnet borcunu hatırlatıyor. 'Ey insanlar, size ni­met veren Rabbinize şükrederek çalışın...' işin gereği budur, ni­metlerin karşılığı imanla, yalnızca Allah (c.c.)a kullukla ve yeryü­zünde Hakkın gerçek tanığı olmakla verilir.

Bundan ötesi nankörlüktür, nimetin karşılığını verme­mektir, haddi aşıp kibirlilik göstermektir.

Buradaki Süieyman kıssasında bir gerçeğe daha işaret edi­liyor:

Kur'an nazil olduğu zaman, bazı müşrikler cinlere ilâh di­ye tapınıyor ve ğayb konusunda onlara akıl danışıyorlardı. Kur'an, cinlerin ve şeytanların Hz. Süleyman'ın emrine verildiği­ni ve O'nun asasına dayanmış olarak öldüğünü bilemediklerini belirterek müşriklerin güçsüz, kuvvetsiz, bilgisiz cinleri ilâh edinmekle ne kadar cahülik yaptıklarını haber veriyor.

Sebe’ Sûresi, Hz. Süleyman kıssasından sonra hemen Al­lah'ın nimetlerine nankörlük ederek şükretmeyen, şeytanlara uyarak taşkınlık yapan Sebe' halkını anlatıyor Böylece şükreden kullar örneği ile, inkarcı bir tavır takınarak Allah'ın nimet verici olduğunu unutan insanlar arasındaki açık farka işaret ediliyor.

Şükreden kulların Allah katında yüce makamı ile, nan­körlük eden ve taşkınlıkta bulunan kulların aşağı derecesi böylece net bir tablo halinde gözler önüne seriliyor.

Mekkî sûrelerden biri olan Enbiya Sûresinde Hz. Süley­man kıssasının bir başka bölümü yer almaktadir. Bu bölüm Hz. Süleyman'ın hüküm vermedeki derin anlayışından, rüzgârın onun emrine verilişinden, şeytanların onun için dalgıçlık ve baş­ka işler yaptıklarından söz eder.

Enbiya Sûresinin konusu da genellikle akide ve bunun et­rafındaki diğer meselelerdir. Enbiya Sûresi bu konuyu iki alan içerisinde işlemektedir. Bunlardan birisi Allah'ın birliği (Tevhid) meselesi, ikincisi ise öldükten sonra diriliş ve peygamberlik ku­rumudur.

Sûrenin akışı içerisinde evrene hakim olan âyetlerden söz açılır ve bunların akide ile olan bağlantısı gündeme getirilir. Bu­na göre inanç (akide) evrene hakim olan temel kanunun aynısı­dır. Değil mi ki yerlerin ve göklerin dayandığı temel kanunu ko­yan Allah'tır. Akide de aynı temel kanuna dayanmaktadır. Aki­de, yerlerin ve göklerin yaratılışında göz önünde bulundurulan ve asla başıboş olmayan gerçeklik prensibine göre işlerlik kaza­nır. Kainatta başıboşluk, ciddiyetsizlik, dengesizlik olmadığı gi­bi, İslâm inancında da eksik bir şey yoktur.

"Biz; göğü, yeri ve ikisi arasında bulunanları; 'bir oyun, bir eğlence konusu' olsun diye yaratmadık." [24]

Âyetler buradan hareketle insanların kalplerini ve akılla­rını geniş kâinat sahasında gezdiriyor, onlara Allah'ın yüce kud­retinin dellilerini sunuyor. Yerde ve gökte, canlı ve cansız bütün varaklardaki muazzam dengenin Allah (c.c.) tarafindan konuldu­ğunu açıklıyor.

Eğer yerde ve gökte Allah'tan başka ilâhlar olsaydı şüphe­siz bu muazzam denge bozulur, giderdi. [25]

Akide ile evren ayetleri arasındaki bağlantı gibi, peygam­berlerin tebliğ ettiklerinin arasında da sıkı bir bağ vardır. Onlar birbirlerinden kopuk değillerdir, insanlara davet ettikleri şey ay­nı akide, aynı hidâyet ve aynı hedeftir. Bütün peygamberler bir zincirin eşit halkaları gibidir.

Bütün peygamberlere, “Allah'tan başka tanrı yoktur, yal­nızca O'na kulluk edin” [26] diye vahyediîdi. Onlar da bu ölümsüz gerçeği çevrelerindeki kavimlere tebliğ ettiler.

işte Hz. Süleyman da onlardan biridir. O'nun kişiliği, ah­lâkı, görevi, kulluğu ve takvası diğer nebiler gibidir. O da Al­lah'ın seçkin kullanndandır. Allah (c.c.) salih kullarım yeryüzün­de mirasçı kılar. Bu O'nun değişmez bir sünnetidir.[27]

Hz. Süleyman Allah'ın salih kullarından birisidir. Kur'an, O'nun adını da diğer peygamberlerin arasında saymaktadır. En­biya Sûresi onüç kadar peygamberin kıssasına kısaca değinmek­te, bunlar arasında Hz. Davud ile Hz. Süleyman'a biraz daha faz­la yer vermektedir. Bu onüç peygamberlere ait kısa işaretlerde bile, sûrede söz konusu edilen konular göze çarpmakta, genel kurallar ve prensipler bu peygamberlerin ve dava adamlarının hayatlarından alınmış sahneler halinde göz önüne serilmektedir.

Böylece sûrenin değişik yerlerindeki tablolar hep bir he­defe odaklanıyor: O da Hz. Muhammed'in getirip tebliğ ettiği akidenin gerçekliği, O'nun çağrısının hak oluşu ve bu gerçekler­le insanların kalplerini uyandırmadır.[28]

Sûre ayrıca Hz. Davud ve Hz. Süleyman'ın bir peygamber olmalarına rağmen, imtihana tabi tutulduklarını haber veriyor. Onların bu imtihanı bollukta olan bir denemeydi. Onlara geniş, bol ve güçlü nimetler verildikten sonra yapılan bir sınavdı. Her ikisi de denemeyi şükreden bir kul tarzıyla başarmışlar ve tevbe ederek Rablerine yönelmişlerdir.

Hz. Süleyman kıssasından hemen sonra Sâd Sûresinde ol­duğu gibi Hz. Eyyûb ve O'nun dillere destan sabrı söz konusu edilmektedir.

Nisa Sûresinde Hz. Nuh'a ve Hz. Muhammed'e vahyedildiği gibi, bazı peygamberlerin adları sayılıp onlara da vahy gön­derildiği haber veriliyor. Bunların arasında Hz. Süleyman da bu­lunmaktadır.

Bu âyetin öncesinde kitap ehlinin Hz. Musa'ya ve Hz. İsa'ya karşı tavırları anlatılıyor. Hz. İsa'yı öldürmek isteyenlerin gerçekte O'nu öldürmedikleri veya O'nu asmadıkları, takat O'na benzeyen birini öldürdükleri anlatılıyor. Sonra da konuların akı­şı kesilerek tarihî bir gerçeğe işaret ediliyor.

Özellikle yahudiler Hz. Muhammed'in peygamberliğini kabul etmiyorlardı. Bunun yanında geçmiş peygamberlerin hak­kında da kötü şeyier düşünüyorlar, onların arasını açıyorlardı. Ayrıca peygamberimizden Kur'an'dan başka kitap getirmesini, peygamber olduğunu isbat edici muziceler göstermesini istiyor­lardı.

Kur'an onlara, Hz. Muhammed'in bir bid'atçi değil, Allah tarafından gönderilmiş, rahmetinin ve azabının müjdecisi bir el­çi olduğunu, Allah'ın peygamberlerinin arasında hiç bir fark ol­madığını, hepsinin de aynı kaynaktan geldiğini söyleyerek cevap veriyor. İnsanlar inkar etseler de, ilâhî vahyin karşısında inat et­seler de bu gerçek değişmez. Bunun böyle olduğuna Allah (c.c.) ve O'nun mü'min kulları şahittir.

Nisa Sûresi bundan sonra bazı peygamberlerin adlarını sayıp hepsine vahiy gönderildiğini söyleyip, Hz. Davud'a Ze­bur'un verildiğini ekliyor.

Bir kısmı Kur'an'da anlatılan peygamberler insanlara gel­dikten ve onlara gerçeği açıklayıp onları Hakk'a davet ettikten sonra onların Allah'a karşı hiç bir mazaretli kalmamıştır. Bundan sonra insanlara düşen ilâhî davete uymak ve hakka uygun bir hayat yaşamaktır. [29]

Peygamberler tek bir kafilenin seçkin fertleridir. İnsanlık tarihinin çeşitli zamanlarında ve farklı yerlerde, ayrı ırk ve böl­gelerde görülen bu kafilenin üyeleri, aynı kaynağa bağlıdırlar. Hepsi de müjdeîeyici ve korkutucu olarak, Allah'tan aldıklarını çevrelerindekilere anlattılar.

Hz. Nuh, Hz. İbrahim, Hz. ismail, Hz. Ishak, Hz. Ya'kub ve O'nun torunları, Hz. İsa, Hz. Eyyûb, Hz. Yunus, Hz. Harun, Hz. Süleyman, Hz. Davud, Hz. Musa ve diğerleri... Kur'an'da adları geçenler ve isimleri anılmayanlar...

İşte Hz. Süleyman (a.s.) da o seçkinler kafilesinin değerli bir üyesidir. O da o yüce davet kervanının şerefli bir mensubu­dur.

Kur'an kıssaları; bu seçkinler kafilesinin, yani Allah'ın el­çilerinin zamanlar üstü davetinin hâlâ devam ettiğini insanlara duyuruyor.

Kıssalar olayları anlatıp orada her şeyi bitirmiyor. Satır aralarında, sözün akışında; bu davet sürüyor, insanlar var oldu­ğu, hayat devam ettiği sürece sürecek, deniliyor.

Kur'an okuyanlar bu çağrıyı, bütün insanlara sunulan za­manlar ve mekanlar üstü olan bu daveti, canlı, haraketli, etkile­yici bir tarzda hissederler. [30]


~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

3- Ateş, Doç. A. Osman. Cinler-Büyü, İstanbul 1995,

4- Ateş, Prof. Süleyman. K. Kerim ve Yüce Meali, Ankara Tarih yok.

5- Ateş, Prof. Süleyman. Yüce Kur'an'ın Çağdaş Tefsiri, Baskı yeri ve tarihi yok

6- Aydemir, Doç. Abdullah, İslâmî Kaynaklara Göre Peygamberler, Ankara 1990,

7- Aydemir, Doç. Abdullah, Tefsirde İsrailiyyat, İstanbul 1992,

8- Behçet, Ahmed. Peygamberler Tarihi, çev. Doç. Taceddin Uzun, Konya 1994,

9- Buharı, Muhammed b. İsmail, el- Camiu's Sahih, Kahira 1378-1958

10- Bulaç, Ali. K. Kerim ve Türkçe Anlamı, İstanbul tarih yok,

11- Bursevî, İsmail Hakkı. Ruhu'l-Beyan, İstanbul 1389

12- Cadü'I Mevlâ, M. Ahmed. Kasasu'l-Kur'an, Dimeşk 1973,

13- Cerrahoğlu, Prof. İsmail. Tefsir Tarihi, Ankara 1988,

14- Cevheri, Tantevî. el-Cevahir fi-Tefsiri'‘-Kur'an, Mısır, 1349-1350

15- Cilacı, Osman. Şâmil İslâm Ansiklopedisi, Hz. Süleyman Mad­desi, İstanbul 1992,

16- Çelebi, Dr. Iyas. İslâm inancında Gayb Problemi, İstanbul ‘996,

17- ed-Dardirî, Y. Ahmed. Müntehâb li-Tefsiri'l-Kur'an, Kahira ‘370-’950,

18- Darimî, Ebu Muhammed Abdullah b. Abdurrahman. Sünen-i Darimî, Medine ‘386-’966

19- Derveze, M. İzzet. et-Tefsirul Hadis, Mısır 1383-1963

20- Ebu Davud, Süleyman b. el-Eş'as es-Sicistanî. Sünen, Beyrut, ta­rih yok,

21- Ebu's Suud. Irşadu Akl-ı Selim ilâ Mezâyâ Kitabi'l-Kerim, Daru'l Fikr, baskı yeri ve tarih yok,

22- Esed, Muhammed. Kur'an Mesajı, çev. C. Koytak, A. Ertürk, İs­tanbul 1996,

23- Fahreddin Râzî. Mefâtihu'i-Gayb (et-Tefsiru'l Kebir), Mısır 1357-1938,

24- Goldziher, Ignaz. İslâm Tefsir Ekolleri, Çev. M. İslamoğlu, İstan­bul 1997,

25- Hava, Said. el-Esas fi't Tefsir, çev. B. Eryarsoy, İstanbul 1989-1992

26- Hızlı, Mefail. Şâmil İst. Ans. Mescid-i Aksa mad. İstanbul 1991

27- Hicazı, Prof. M. Mahmud. Furkan Tefsiri, Çev. M. Keskin, istan­bul Tarih yok,

28- İbni Deybe, Teysiru'l-Vusûl, tercüme ve şerh: Prof. ibrahim Ca­nan (Kütüb-ü Sitte), Ankara ‘988-’994,

29- İbni Esir, Ebu'l Hasen, Abdulkerim b. Abdulvahid eş-Şeybanî. el-Kâmil fi't-Tarih, Beyrut ‘385-’965,

30- İbni lyas, Bedâi-z Zuhur fi Vekai'id Dühur, Baskı yeri ve tarihi yok,